Trong quá trình làm việc với học sinh và sinh viên, chúng tôi gặp một tình huống rất quen thuộc. Bạn ngồi vào bàn, mở sách và đọc liền một mạch từ đầu đến cuối. Có thể bạn gạch vài dòng, đánh dấu vài đoạn. Đọc xong, bạn yên tâm rằng mình đã học rồi.
Nhưng khi khép sách lại và thử nhớ lại, bạn chỉ còn vài mảnh rời rạc. Cảm giác đó không có nghĩa bạn kém cỏi. Thường thì vấn đề nằm ở cách đọc. Mắt lướt qua từng dòng chữ, trong khi đầu óc chưa thực sự đi tìm điều gì cụ thể.
Vì sao đọc xong vẫn không nhớ gì?
Đọc mà không có mục tiêu giống như đi siêu thị mà quên mang danh sách. Bạn đi qua rất nhiều kệ hàng, nhưng về nhà lại không nhớ mình đã thấy gì. Học tập cũng vậy. Thiếu định hướng, thông tin trôi qua nhanh và gần như không để lại dấu vết.
Hệ quả là học hôm nay, quên ngày mai. Đến mùa ôn thi, nhiều bạn phải mở lại đúng cuốn sách ấy và đọc từ đầu, tốn thời gian gấp nhiều lần so với dự tính. Điều đáng tiếc là phần lớn những bạn này không hề lười biếng. Họ chỉ đang dùng một cách đọc chưa phù hợp với mục tiêu của mình.
Một cách đơn giản để thay đổi tình trạng này là học chủ động bằng cách tự đặt câu hỏi trước khi đọc. Phần còn lại của bài sẽ giải thích vì sao cách này hiệu quả và bạn có thể áp dụng ra sao.
Tự đặt câu hỏi trước khi đọc mang lại lợi ích gì?
Lợi ích rõ nhất là khả năng tập trung. Khi trong đầu đã có một câu hỏi, não bộ sẽ tự động dò tìm câu trả lời trong từng đoạn văn. Lúc này, việc đọc không còn là lướt chữ. Nó trở thành một quá trình tìm kiếm có chủ đích, và bạn ít bị phân tâm hơn hẳn.
Lợi ích thứ hai là khả năng ghi nhớ. Kiến thức tiếp thu khi có mục đích rõ ràng thường được giữ lại lâu hơn. Bạn không chỉ biết nội dung có gì, mà còn nhớ mình đã đi tìm câu trả lời cho điều gì. Chính sợi dây liên kết đó giúp việc nhớ lại về sau dễ dàng hơn nhiều.
Chúng tôi từng thử điều này trong một buổi ôn tập với nhóm học sinh lớp chín. Trước khi đọc bài về hệ tuần hoàn, các em được yêu cầu tự đặt ba câu hỏi dựa trên tiêu đề. Sau khi đọc xong, phần lớn các em nhớ chi tiết tốt hơn hẳn buổi học trước, khi cả nhóm đọc theo cách thông thường. Đây chỉ là một buổi thử nhỏ, chưa phải nghiên cứu quy mô lớn, nhưng đủ để chúng tôi tin rằng phương pháp này đáng thử.
Phương pháp này cũng đặc biệt hữu ích trong giai đoạn ôn thi, khi tâm lý dễ căng thẳng. Đọc có mục đích giúp việc ôn tập nhẹ đầu hơn, vì mỗi lần mở sách đều nhắm tới một câu trả lời cụ thể. Nếu bạn đang chuẩn bị cho kỳ thi, có thể tham khảo cách quản lý cảm xúc cho học sinh cấp 3 trước kỳ thi để vừa học hiệu quả, vừa giữ được tinh thần ổn định.
Các bước áp dụng phương pháp học chủ động
Bước đầu tiên là xem lướt tiêu đề và mục lục của bài học. Đừng vội đi ngay vào phần chi tiết. Hãy dừng lại vài phút để nhìn cấu trúc tổng thể. Bạn sẽ thấy tác giả muốn trả lời những vấn đề gì, và từ đó hình dung được bức tranh chung.
Từ tiêu đề, hãy tự hỏi vài câu đơn giản, chẳng hạn “phần này nói về điều gì?” hay “vì sao chủ đề này quan trọng?”. Câu hỏi không cần cầu kỳ, chỉ cần đủ để khơi gợi sự tò mò. Với bài có nhiều đề mục, mỗi đề mục có thể trở thành một câu hỏi riêng. Ví dụ, đề mục “nguyên nhân dẫn đến hiện tượng X” có thể chuyển thành “vì sao hiện tượng X lại xảy ra?”.
Bước thứ hai là đọc bài với những câu hỏi ấy trong đầu. Đọc đến đâu, bạn tự kiểm tra xem đoạn vừa đọc có trả lời được câu hỏi nào không. Nếu chưa, đọc tiếp cho đến khi tìm ra. Nếu có câu hỏi nào không có lời giải trong bài, đó cũng là thông tin hữu ích: có thể bạn cần tra thêm tài liệu khác.
Bước thứ ba, cũng là bước nhiều bạn hay bỏ qua, là ghi lại câu trả lời. Không cần viết dài, vài dòng ngắn trong sổ tay là đủ. Diễn đạt lại bằng lời của chính mình buộc bạn phải hiểu, thay vì chỉ nhận diện mặt chữ. Đây cũng là lúc kiến thức được củng cố, thay vì trôi đi ngay sau khi gấp sách.
Bước cuối cùng là tự kiểm tra. Thử khép sách và trả lời các câu hỏi ban đầu bằng trí nhớ. Câu nào trả lời được, bạn đã nắm chắc. Câu nào còn lúng túng thì quay lại đúng phần đó đọc kỹ hơn. Cách này giúp bạn tự đánh giá tiến độ mà không cần ai chấm điểm.
Phương pháp tự đặt câu hỏi cũng kết hợp tốt với các kỹ thuật học khác. Với những bài có nhiều nhánh kiến thức liên quan nhau, bạn có thể hệ thống hóa bằng sơ đồ. Sau khi trả lời xong các câu hỏi, hãy tham khảo phương pháp học theo sơ đồ tư duy và những môn học phù hợp nhất để nối các ý lại với nhau.
Một số lưu ý khi duy trì thói quen học chủ động
Thói quen nào cũng cần thời gian để hình thành, và học chủ động cũng vậy. Những buổi đầu, việc đặt câu hỏi có thể thấy gượng gạo. Đừng nản. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy việc đặt câu hỏi trở nên tự nhiên, và tốc độ đọc hiểu cũng cải thiện rõ rệt.
Bạn không cần áp dụng cho mọi tài liệu. Với đoạn văn đơn giản hoặc chỉ cần nắm đại ý, cách đọc thông thường vẫn ổn. Phương pháp này phát huy hiệu quả nhất với kiến thức mới, nhiều khái niệm, hoặc những nội dung cần ghi nhớ lâu dài.
Hãy linh hoạt về số lượng câu hỏi. Có bài chỉ cần hai câu, có bài cần cả chục câu. Điều quan trọng là mỗi câu đủ cụ thể để dẫn dắt bạn đọc có mục đích, chứ không phải đặt cho đủ số lượng.
Nếu muốn tìm thêm cách học hiệu quả khác, bạn có thể xem các bài trong chuyên mục tư vấn học tập và phương pháp học hiệu quả của chúng tôi. Những bài này được xây dựng riêng cho học sinh và sinh viên muốn cải thiện cách học của mình.
Tóm lại, tự đặt câu hỏi trước khi đọc không tốn nhiều công sức, nhưng có thể thay đổi đáng kể cách bạn tiếp thu kiến thức. Hãy thử áp dụng trong vài buổi học tới rồi so sánh với cách đọc cũ. Chúng tôi tin bạn sẽ thấy khác biệt rõ rệt.
