Mùa thi nào chúng tôi cũng gặp học sinh chưa có kỹ năng mềm quản lý cảm xúc trước áp lực thi cử. Các em học giỏi, ôn bài kỹ, nhưng cứ vào phòng thi là mất bình tĩnh. Có em đọc đề mà tay run, đầu trống rỗng. Cũng có em thức trắng đêm trước ngày thi vì nghĩ ngợi quá nhiều. Sáng dậy người mệt lử, làm bài chẳng còn minh mẫn.
Chúng tôi làm việc với nhiều học sinh cấp 3 trong giai đoạn ôn thi. Có buổi tư vấn ngắn, cũng có những khoá đồng hành dài hơi hơn. Qua đó, chúng tôi nhận ra một điều: kiến thức không thiếu, thứ thiếu là khả năng giữ bình tĩnh. Bài viết này chia sẻ những gì đội ngũ đã đúc kết được qua nhiều mùa thi. Quản lý cảm xúc chính là một trong những kỹ năng mềm cho học sinh, sinh viên và người đi làm cần rèn sớm, không chỉ để vượt qua một kỳ thi mà còn để vững vàng hơn trên chặng đường sau này. Mong phụ huynh và các em có thêm một góc nhìn thực tế, áp dụng được ngay.
Áp lực thi cử dồn lên vai học sinh cấp 3 theo cách nhiều người lớn không để ý
Ở cấp 3, kỳ thi không đơn thuần là một bài kiểm tra. Nó gắn liền với ngành học, với trường đại học, thậm chí cả hướng đi nghề nghiệp sau này. Vì vậy áp lực nặng hơn hẳn so với các cấp học dưới. Ở đó, một bài kiểm tra kém vẫn còn nhiều cơ hội gỡ lại. Kỳ thi tốt nghiệp và các đợt xét tuyển đại học lại dồn vào cùng một giai đoạn ngắn. Nhiều em cảm thấy như cả tương lai đặt lên một vài buổi thi.
Vì sao áp lực năm cuối cấp nặng hơn hẳn những năm trước
Chúng tôi từng đồng hành cùng một em học sinh lớp 12 chuẩn bị thi tốt nghiệp. Em học rất chăm, gần như không có thời gian nghỉ. Nhưng càng gần ngày thi, em càng mất ngủ. Ngồi vào bàn học mà đầu óc cứ trống rỗng. Vấn đề không nằm ở kiến thức. Vấn đề nằm ở chỗ em chưa từng được ai chỉ cách giữ bình tĩnh. Theo quan sát của đội ngũ, áp lực thường tăng nhanh nhất trong khoảng bốn đến sáu tuần trước kỳ thi. Lịch ôn dày lên, còn thời gian thì cứ ngắn dần mỗi ngày.
Đây là sai lầm khá phổ biến ở nhiều gia đình, thậm chí ở một số trường học. Mọi người dồn hết công sức vào việc bổ sung kiến thức, ôn đi ôn lại đề. Nhưng phần tâm lý thì lại bị bỏ quên. Kết quả là học sinh học nhiều mà nhớ ít. Các em làm bài không đúng khả năng thật, dù đã cố gắng rất nhiều suốt năm học.
Khi căng thẳng kéo dài không chỉ dừng ở điểm số
Căng thẳng nếu kéo dài mà không xử lý sẽ không dừng lại ở điểm số. Nó ảnh hưởng tới giấc ngủ, tới khẩu vị ăn uống. Cả tâm trạng chung của các em cũng chao đảo trong nhiều tuần liền. Một số em còn hay đau đầu, đau bụng mà không rõ nguyên nhân. Đó thường chỉ là phản ứng của cơ thể trước áp lực tinh thần kéo dài, chứ không hẳn là bệnh lý gì nghiêm trọng.
Có một điều chúng tôi hay giải thích cho phụ huynh. Một chút hồi hộp trước kỳ thi vốn có lợi, giúp các em tập trung hơn. Chỉ khi cảm giác đó kéo dài quá lâu, vượt quá mức cần thiết, nó mới trở thành gánh nặng. Lúc đó các em sẽ học không vào. Ranh giới này khá mỏng manh, nên người lớn cần tinh ý mới nhận ra kịp lúc.
Ngược lại, khi được trang bị vài kỹ năng mềm quản lý cảm xúc cơ bản, các em tập trung ôn thi tốt hơn hẳn. Các em cũng giữ được sự bình tĩnh cần thiết lúc làm bài. Chúng tôi cũng nhận thấy nhiều trường học, trung tâm luyện thi đang hiện đại hoá cách tiếp cận phụ huynh. Nhiều nơi đầu tư hẳn một kênh thông tin trực tuyến để chia sẻ những nội dung kiểu này.
Có đơn vị từng nhờ chúng tôi góp ý cách trình bày. Chúng tôi giới thiệu họ tham khảo mona.media, một địa chỉ làm website khá bài bản. Nhiều bên trong ngành giáo dục cũng đang dùng nơi này để xây kênh thông tin cho phụ huynh.
Dấu hiệu học sinh đang gồng mình quá sức trước mỗi kỳ thi
Nhiều học sinh không biết diễn đạt rằng mình đang quá tải. Các em chỉ im lặng, học nhiều hơn, rồi kiệt sức mà không ai nhận ra kịp lúc. Có em còn cố tỏ ra bình thường trước mặt bố mẹ. Các em sợ bị hỏi han nhiều lại thêm áp lực. Vì vậy, người lớn xung quanh — cha mẹ, thầy cô — cần chủ động quan sát một vài dấu hiệu sau đây. Đừng chờ các em tự nói ra.
- Khó vào giấc, hoặc tỉnh giấc giữa đêm dù rất mệt sau một ngày học dài.
- Ngồi vào bàn học lâu nhưng không tiếp thu được gì, đọc đi đọc lại một trang sách.
- Dễ cáu với người thân vì những chuyện rất nhỏ, điều trước đây không hay xảy ra.
- Lo lắng về điểm số ngay cả khi kỳ thi còn cách vài tuần, thậm chí vài tháng.
- Than mệt, đau đầu, chán ăn dù không có bệnh lý gì rõ ràng đi kèm.
Ranh giới giữa hồi hộp bình thường và quá tải thật sự
Những dấu hiệu trên thường xuất hiện cùng lúc, không chỉ một cái đơn lẻ. Một em thỉnh thoảng cáu gắt vì mệt là chuyện bình thường. Nhưng nếu tình trạng lặp lại nhiều ngày liền, kèm mất ngủ và chán học, đó là tín hiệu cần quan tâm sớm. Đừng chờ tới sát ngày thi mới xử lý.
Chúng tôi từng gặp một phụ huynh chia sẻ rằng con mình bỗng học kém đi. Chuyện xảy ra trong hai tuần trước ngày thi thử. Gia đình ban đầu nghĩ con lười, la mắng nhiều hơn. Sau khi trò chuyện kỹ mới biết em lo sợ làm bố mẹ thất vọng. Em sợ đến mức không dám ngủ vì sợ quên bài. Chỉ khi gia đình đổi cách nói chuyện, em mới dần lấy lại nhịp học bình thường. Bố mẹ nhẹ nhàng hỏi thăm, thay vì hối thúc con.
Có những trung tâm rất giàu kinh nghiệm đồng hành lâu dài cùng học viên. Ở đó, việc theo sát tâm lý học sinh trong mùa ôn thi luôn song song với việc dạy kiến thức. Hai việc này không hề tách rời nhau.
Cách rèn kỹ năng mềm quản lý cảm xúc để học sinh vững vàng trước kỳ thi
Có một điều chúng tôi luôn nhắc các em mình hỗ trợ. Nghỉ ngơi đúng cách cũng là một phần của việc ôn thi, chứ không hề lãng phí thời gian. Não bộ cần khoảng trống để ghi nhớ tốt hơn. Nhồi liên tục chưa chắc đã là cách hiệu quả nhất. Nhiều em học tới khuya, tưởng vậy là chăm. Nhưng sáng hôm sau lại quên sạch những gì vừa học tối qua.
Những khoảng nghỉ giúp đầu óc tỉnh táo trở lại
Một kỹ thuật khá đơn giản mà chúng tôi hay hướng dẫn là hít thở sâu theo nhịp 4-7-8. Hít vào trong 4 giây, giữ hơi 7 giây, rồi thở ra chậm trong 8 giây. Lặp lại khoảng bốn, năm lần mỗi khi thấy đầu óc căng cứng. Cách này giúp nhịp tim chậm lại. Qua quan sát của đội ngũ ở nhiều khoá học, học sinh thường tỉnh táo hơn rõ rệt. Chỉ sau vài phút thực hành đều đặn là thấy khác biệt.
Ngoài hít thở, việc chia nhỏ thời gian học cũng quan trọng không kém. Học liên tục ba, bốn tiếng không nghỉ khiến sự tập trung giảm dần, dù các em cố gắng đến đâu. Chúng tôi thường gợi ý học 45 phút, nghỉ 10 phút. Trong giờ nghỉ, các em nên đứng dậy đi lại hoặc nhìn ra cửa sổ, thay vì lướt điện thoại. Lướt điện thoại trong giờ nghỉ thường khiến đầu óc mệt thêm, chứ không thư giãn được chút nào.
Nói ra thay vì giữ trong lòng
Một sai lầm khác chúng tôi hay gặp là học sinh giữ hết áp lực trong lòng. Các em không chia sẻ với ai vì sợ bị coi là yếu đuối. Có em sợ bố mẹ lo lắng thêm nên cũng im lặng. Đây là điều nên thay đổi. Nói ra với một người mình tin tưởng — bạn thân, anh chị, thầy cô chủ nhiệm — không làm áp lực biến mất. Nhưng nó giúp áp lực nhẹ bớt đi nhiều. Không ít em sau khi tâm sự xong mới nhận ra nỗi lo của mình chẳng lớn như tưởng tượng ban đầu.
Viết ra giấy cũng là cách nhiều em thấy hiệu quả, nhất là những bạn ngại nói trực tiếp. Chỉ cần vài dòng ngắn mỗi tối là đủ. Các em có thể liệt kê điều đang lo, và một việc nhỏ có thể làm ngày mai. Cách này giúp đầu óc nhẹ hơn khi đi ngủ. Đây cũng là lý do một số trung tâm xây hẳn kênh trò chuyện riêng giữa học sinh và người phụ trách. Cách làm này khá giống cách các đơn vị đồng hành cùng học viên xuyên suốt một khoá học bài bản. Học sinh không chỉ gặp người phụ trách trên lớp.
Kỹ năng mềm này theo các em đi xa hơn mùa thi
Chúng tôi cũng muốn nói thêm một điều. Kỹ năng mềm quản lý cảm xúc mà các em rèn được trong mùa ôn thi này không chỉ dùng một lần rồi bỏ. Nó theo các em suốt quãng đường học tiếp theo. Kể cả khi các em bước chân vào giảng đường đại học, trở thành sinh viên. Hay khi đi làm và bắt đầu tìm hiểu hành trang cần chuẩn bị cho chặng đường sự nghiệp sau này. Nói cách khác, đây là kỹ năng mềm cần thiết không chỉ cho học sinh mà còn cho sinh viên và người đi làm. Càng luyện sớm, các em càng vững hơn trước mọi áp lực về sau, không riêng gì mùa thi năm nay.
Điều chúng tôi muốn các em nhớ trước mỗi mùa thi
Kỳ thi nào rồi cũng qua. Nhưng cách một em học sinh đi qua kỳ thi đó sẽ ở lại rất lâu. Bình tĩnh hay hoảng loạn, vững vàng hay kiệt sức — điều đó định hình cách em nhìn nhận bản thân sau này. Chúng tôi tin điểm số quan trọng. Nhưng cách các em đối diện với áp lực còn quan trọng hơn. Nó sẽ theo các em qua nhiều kỳ thi khác trong đời, không chỉ riêng năm học này.
Nhiều học sinh chúng tôi từng gặp đã học được cách giữ bình tĩnh trong mùa thi cấp 3 — một kỹ năng mềm các em mang luôn vào những năm đại học, và cả công việc đầu tiên. Nếu chỉ chọn một việc để bắt đầu ngay hôm nay, chúng tôi khuyên các em thử bài tập hít thở chậm mỗi tối. Chỉ cần năm phút trước khi ngủ là đủ. Và tập nói ra một điều đang lo lắng với người mình tin tưởng. Hai việc nhỏ này không làm đề thi dễ hơn. Nhưng sẽ giúp các em bước vào phòng thi với một cái đầu tỉnh táo hơn nhiều so với hôm trước.
