Kỹ năng mềm cho học sinh, sinh viên và người đi làm là chủ đề đội ngũ chúng tôi gặp thường xuyên nhất trong các buổi tư vấn hướng nghiệp. Có những bạn học rất giỏi trên lớp nhưng lại run khi phải thuyết trình, lúng túng khi làm việc nhóm hay không biết mở lời khi cần thương lượng. Chúng tôi nhận ra vấn đề này hiếm khi đến từ năng lực. Phần lớn nằm ở việc chương trình học thường đặt kiến thức chuyên môn lên trước, còn những năng lực mềm dẻo kia thì ít khi được luyện một cách có hệ thống. Bài viết này là những gì chúng tôi đúc kết được sau nhiều năm đồng hành cùng học sinh, sinh viên và cả những người đã đi làm lâu năm.
Kỹ năng mềm là gì và vì sao cả ba nhóm đều cần
Kỹ năng mềm là nhóm năng lực không nằm trong giáo trình chuyên ngành nào. Đó là khả năng giao tiếp, lắng nghe chủ động, quản lý cảm xúc, làm việc nhóm và xử lý vấn đề khi tình huống phát sinh bất ngờ. Khác với kỹ năng chuyên môn, bạn không thể đo chúng bằng một bài kiểm tra duy nhất. Chúng hình thành dần qua rất nhiều tình huống thực tế, và đôi khi qua cả những lần vấp ngã.
Chúng tôi hay ví kỹ năng mềm như phần móng của một ngôi nhà. Bạn có thể xây tường đẹp và lợp mái chắc bằng kiến thức chuyên môn xuất sắc. Nhưng nếu móng yếu, công trình vẫn dễ lung lay khi áp lực công việc ập đến. Một sinh viên lập trình rất giỏi nhưng không biết trình bày ý tưởng sẽ khó thuyết phục nhóm dự án. Một người đi làm vài năm nhưng thiếu khả năng lắng nghe cũng dần mất lòng tin của đồng nghiệp, dù năng lực chuyên môn không hề kém.
Với học sinh: nền tảng nên gieo từ sớm
Nhiều phụ huynh cho rằng kỹ năng mềm chỉ cần rèn khi con bắt đầu đi làm. Chúng tôi không đồng tình. Giai đoạn trung học phổ thông là lúc học sinh tiếp thu và thử nghiệm nhanh nhất, vì áp lực điểm số ở đây vẫn chưa nặng nề như khi lên đại học hay bước vào thị trường lao động.
Một học sinh quen đặt câu hỏi trong lớp, chủ động xin ý kiến thầy cô sẽ có lợi thế rõ rệt khi vào môi trường đại học. Đội ngũ chúng tôi từng đồng hành cùng một em học sinh lớp 11 rất ngại phát biểu. Sau một học kỳ tham gia câu lạc bộ tranh biện, em đã tự tin thuyết trình trước hàng trăm bạn trong ngày hội hướng nghiệp của trường. Điều thay đổi không phải là tính cách, mà là số lần em được luyện tập trong một môi trường an toàn.
Giai đoạn này cũng là lúc các em nên nghĩ nghiêm túc về định hướng tương lai. Kỹ năng mềm và việc chọn ngành luôn đi cùng nhau. Nếu gia đình bạn đang tìm hiểu thêm, bạn có thể đọc bài cách định hướng nghề nghiệp cho học sinh cấp ba để có thêm góc nhìn trước khi quyết định.
Với sinh viên: khoảng thời gian vàng để va chạm thực tế
Sinh viên là nhóm chúng tôi tiếp xúc nhiều nhất trong các chương trình tư vấn nghề nghiệp. Một điểm chung khá rõ là học lực trên giảng đường tốt, nhưng khi đi thực tập lần đầu lại khá bối rối. Lý do thường là thiếu trải nghiệm giao tiếp trong môi trường chuyên nghiệp, nơi mọi thứ vận hành khác hẳn lớp học. Ở lớp, bạn trao đổi với người quen; ở công ty, bạn phải trao đổi với người lạ có vai trò và kỳ vọng khác nhau.
Chúng tôi khuyến khích sinh viên tham gia hoạt động ngoại khóa, làm thêm hoặc thực tập càng sớm càng tốt, từ năm hai hay năm ba. Mục đích không chỉ là để hồ sơ đẹp hơn. Va chạm thực tế giúp bạn học cách xử lý bất đồng và trình bày quan điểm một cách thuyết phục nhưng vẫn tôn trọng người nghe. Những bài học này khó lấy được từ sách vở.
Có một nhóm sinh viên năm cuối từng nhờ chúng tôi luyện phỏng vấn tuyển dụng. Điều khiến các bạn bất ngờ là phần lớn câu hỏi của nhà tuyển dụng không xoay quanh chuyên môn. Họ muốn biết bạn xử lý tình huống khó thế nào và làm việc ra sao với người có quan điểm khác mình. Sau vài buổi luyện trả lời theo tình huống, nhiều bạn cho biết mình tự tin hơn hẳn khi bước vào phòng phỏng vấn thật.
Không cần ôm đồm tất cả cùng lúc. Chúng tôi thường gợi ý sinh viên bắt đầu từ giao tiếp, cả bằng lời lẫn bằng văn bản. Sau đó mới đến quản lý thời gian, khi bạn phải cân bằng giữa học tập và làm thêm. Làm việc nhóm trong các đồ án cũng đáng được ưu tiên, vì những năng lực này gần như có mặt trong mọi môi trường công sở, bất kể ngành nào bạn theo đuổi.
Với người đi làm: kỹ năng mềm không dừng lại khi đã có việc
Một hiểu lầm khá phổ biến là khi đã có công việc ổn định, người ta không cần trau dồi thêm kỹ năng mềm. Thực tế chúng tôi quan sát được lại ngược lại. Càng lên vị trí cao, yêu cầu về giao tiếp, đàm phán và lãnh đạo càng khắt khe.
Có một nhân viên giỏi chuyên môn được đề bạt làm trưởng nhóm sau vài năm gắn bó. Nếu chưa biết cách phân công công việc hay lắng nghe phản hồi từ cấp dưới, vai trò mới này có thể trở thành gánh nặng. Đội ngũ chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp như vậy khi làm việc cùng các doanh nghiệp trong lĩnh vực đào tạo nội bộ. Điều họ cần không phải thêm kiến thức chuyên ngành, mà là cách đối thoại và ra quyết định cùng đội nhóm.
Khi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ ngày càng nhiều, người đi làm còn cần thêm khả năng thích nghi và phối hợp với các công cụ mới. Bạn có thể tham khảo thêm bài cách kỹ năng dịch vụ thay đổi khi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới để hiểu rõ hơn xu hướng này đang tác động thế nào đến công việc hằng ngày.
Cách rèn luyện kỹ năng mềm sao cho hiệu quả
Nhiều bạn muốn cải thiện kỹ năng mềm nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Lời khuyên đầu tiên của chúng tôi là đừng cố học tất cả cùng lúc. Hãy chọn một hoặc hai kỹ năng đang là điểm yếu rõ ràng nhất, rồi tập trung cải thiện đều đặn trong vài tháng.
Đọc sách hay xem video chỉ là bước khởi động. Kỹ năng mềm chỉ thực sự hình thành khi được luyện lặp lại trong tình huống thật. Bạn có thể bắt đầu bằng việc phát biểu nhiều hơn trong các cuộc họp nhỏ, xin phản hồi từ đồng nghiệp sau mỗi lần thuyết trình, hoặc chọn khóa học có phần thực hành trực tiếp thay vì chỉ nghe giảng lý thuyết.
Mỗi người có xuất phát điểm và tốc độ tiếp thu khác nhau, nên cách học cũng cần linh hoạt. Chúng tôi từng chia sẻ khá kỹ về cách chọn phương pháp học phù hợp với nhu cầu cá nhân. Bạn nên xây lộ trình riêng cho mình thay vì áp dụng một công thức chung.
Kỹ năng mềm khó phát triển trong môi trường khép kín. Chúng tôi thường khuyến khích học viên tìm nhóm học tập, câu lạc bộ hoặc cộng đồng nghề nghiệp để có cơ hội thực hành đều hơn. Một môi trường cởi mở, nơi người xung quanh đưa ra phản hồi chân thành, là chất xúc tác giúp bạn tiến bộ nhanh hơn nhiều so với tự học một mình.
Những sai lầm thường gặp khi rèn kỹ năng mềm
Chúng tôi nhận thấy nhiều bạn mắc lỗi học kỹ năng mềm theo kiểu lý thuyết suông. Đọc xong rồi để đó, không áp dụng vào thực tế. Một số bạn khác lại nóng vội, mong thấy thay đổi ngay sau một hai buổi học, trong khi kỹ năng mềm luôn cần thời gian tích lũy lâu hơn kỹ năng chuyên môn.
- Ngại thực hành vì sợ sai hoặc sợ bị đánh giá, nên né tránh mọi cơ hội luyện tập.
- Chỉ học qua sách vở mà không tìm được môi trường áp dụng ngay sau đó.
- So sánh bản thân với người khác quá sớm, khiến động lực tắt trước khi kịp thấy tiến bộ.
Chúng tôi luôn nhắc học viên rằng sai sót trong lúc luyện tập là chuyện bình thường. Điều quan trọng là rút kinh nghiệm sau mỗi lần va vấp, thay vì bỏ cuộc chỉ vì vài lần chưa suôn sẻ. Tiến bộ của kỹ năng mềm thường không đến theo đường thẳng, mà theo từng bậc nhỏ, và đôi khi phải quay lại một bước trước khi đi tiếp.
Lời khuyên cuối cùng từ đội ngũ chúng tôi
Kỹ năng mềm không thể học xong trong một sớm một chiều, nhưng cũng không xa vời nếu bạn kiên trì luyện tập đúng cách mỗi ngày. Dù bạn là học sinh vừa bước vào cấp ba, sinh viên sắp tốt nghiệp hay người đã đi làm nhiều năm, đầu tư cho những kỹ năng này luôn mang lại giá trị lâu dài. Bạn không cần thay đổi cả con người mình. Chỉ cần bắt đầu từ những việc nhỏ, như mạnh dạn phát biểu hơn trong lớp hay lắng nghe đồng nghiệp kỹ hơn trong công việc, rồi kết quả sẽ dần rõ ràng theo thời gian.
Đội ngũ chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn trên hành trình rèn luyện và định hướng nghề nghiệp phía trước.
