Định hướng nghề nghiệp và chọn ngành học: 7 điều cần cân nhắc

Định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học là quyết định lớn đầu tiên của tuổi 18. Thế nhưng không ít học sinh lớp 12 vẫn xử lý việc này khá vội vàng. Có bạn điền nguyện vọng chỉ vì bạn thân rủ rê. Có bạn chọn theo ngành đang được nhắc nhiều trên mạng xã hội. Qua nhiều buổi trò chuyện với sinh viên năm hai và năm ba, chúng tôi nhận ra một điểm chung. Phần lớn trong số họ chưa thật sự phù hợp với ngành đang theo học.

Vì sao chọn sai ngành khiến nhiều bạn trẻ phải làm lại từ đầu

Vì sao chọn sai ngành khiến nhiều bạn trẻ phải làm lại từ đầu
Vì sao chọn sai ngành khiến nhiều bạn trẻ phải làm lại từ đầu — Ảnh: Fotos / Unsplash

Chọn ngành theo trào lưu là tình huống chúng tôi gặp thường xuyên nhất. Thấy công nghệ thông tin có mức lương hấp dẫn, nhiều bạn đăng ký dù chưa từng viết thử một dòng code. Thấy bạn bè học marketing có vẻ vui, một số bạn khác cũng chọn theo mà chưa tìm hiểu công việc thực tế mỗi ngày ra sao.

Sở thích nhất thời và năng lực thật là hai chuyện khác nhau. Ở tuổi 18, việc tách bạch hai điều này không dễ, nhất là khi xung quanh ai cũng có ý kiến. Nếu thiếu người đồng hành biết lắng nghe và đặt đúng câu hỏi, bạn rất dễ đi theo đám đông.

Ngoài yếu tố trào lưu, nhiều học sinh còn thiếu thông tin về cơ hội sau tốt nghiệp. Các bạn thường chỉ biết tên ngành qua sách hướng nghiệp hoặc lời kể của người quen. Những câu hỏi như công việc hằng ngày ra sao, thu nhập trung bình thế nào, lộ trình thăng tiến có rõ ràng không, ít khi được trả lời đầy đủ trước khi nộp hồ sơ.

Hậu quả là sau bốn năm, không ít sinh viên mới nhận ra thực tế khác xa tưởng tượng. Có bạn phải học thêm một bằng khác, có bạn chuyển hẳn sang lĩnh vực mới. Vừa tốn thời gian, vừa tốn chi phí đáng kể.

Cái giá không chỉ là học phí bốn năm đại học. Phần thiệt lớn hơn là khoảng thời gian tích lũy kinh nghiệm bị bỏ lỡ khi loay hoay tìm hướng đi mới. Một sinh viên học nhầm ngành thường mất thêm một đến hai năm để chuyển hướng. Trong khi đó, bạn bè cùng khóa đã đi làm và tích lũy kinh nghiệm thực chiến. Đó là lý do định hướng đúng ngay từ đầu quan trọng đến vậy.

Những yếu tố nền tảng khi định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học

Những yếu tố nền tảng khi định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học
Những yếu tố nền tảng khi định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học — Ảnh: javier trueba / Unsplash

Đánh giá năng lực và sở thích cá nhân nên là bước đầu tiên, trước khi nghĩ đến việc chọn ngành nào. Năng lực ở đây không chỉ là điểm số các môn ở trường. Nó còn bao gồm cách tư duy, khả năng giao tiếp, sự kiên trì và khả năng làm việc với con số hay với con người. Một bạn giỏi Toán nhưng không thích ngồi lâu với dữ liệu sẽ thấy ngành phân tích dữ liệu khá mệt, dù nhìn bề ngoài nó rất phù hợp.

Chúng tôi thường khuyên bạn tự hỏi mình hứng thú với loại công việc nào, thay vì hỏi ngành nào nghe sang tai. Hãy nhìn lại những môn học mình làm tốt và thấy vui khi làm, những hoạt động ngoại khóa từng khiến bạn quên cả thời gian. Đó thường là manh mối quan trọng hơn bất kỳ bảng xếp hạng ngành nào.

Có bạn chỉ nhận ra mình hợp với công việc chăm sóc khách hàng sau khi làm tình nguyện viên suốt một mùa hè. Trải nghiệm đó không cuốn sách hướng nghiệp nào thay thế được. Vì vậy, ngoài tự quan sát, các khóa học ngắn hạn hoặc công việc bán thời gian liên quan cũng mang lại giá trị lớn. Nếu đang phân vân giữa kinh doanh và công nghệ, bạn có thể tham khảo những kỹ năng cần thiết khi làm việc trong bộ phận kinh doanh để hình dung rõ hơn công việc đòi hỏi điều gì.

Tìm hiểu thị trường lao động trước khi đặt bút chọn ngành

Tìm hiểu thị trường lao động trước khi đặt bút chọn ngành
Tìm hiểu thị trường lao động trước khi đặt bút chọn ngành — Ảnh: Christian Velitchkov / Unsplash

Hiểu bản thân là một chuyện, hiểu thị trường lao động là chuyện khác. Một ngành có thể rất thú vị về kiến thức nhưng ít vị trí tuyển dụng. Cũng có ngành yêu cầu trình độ cao hơn cử nhân mới hành nghề đúng chuyên môn. Ngược lại, có những ngành ít được nhắc đến trên truyền thông nhưng đang thiếu nhân lực trầm trọng, mở ra cơ hội rộng cho người mới ra trường.

Bối cảnh công nghệ cũng đang thay đổi cách doanh nghiệp tuyển dụng. Nhiều vị trí trước đây cần vài năm kinh nghiệm nay được hỗ trợ bởi công cụ tự động hóa, khiến tiêu chí tuyển dụng dịch chuyển. Chúng tôi thấy không ít sinh viên năm cuối bối rối khi tiêu chí của công ty mơ ước đã khác hẳn những gì mình chuẩn bị. Nếu quan tâm khía cạnh này, bạn có thể đọc những điều sinh viên cần chuẩn bị trước làn sóng thay đổi trong tuyển dụng để chủ động hơn ngay khi còn trên ghế nhà trường.

Dành thời gian đọc báo cáo thị trường lao động và hỏi thăm người đang làm trong ngành sẽ giúp bức tranh rõ ràng hơn nhiều so với việc đoán mò. Một sinh viên từng được chúng tôi tư vấn đã đổi từ truyền thông sang logistics. Ban đầu bạn ấy chọn truyền thông chỉ vì thấy nhiều người nhắc đến trên mạng. Sau khi tìm hiểu kỹ, bạn tốt nghiệp và có việc đúng chuyên môn chỉ sau ba tháng, điều mà bạn thừa nhận khó xảy ra nếu giữ lựa chọn cũ.

Lộ trình phát triển nghề nghiệp lâu dài, không chỉ là công việc đầu tiên

Lộ trình phát triển nghề nghiệp lâu dài, không chỉ là công việc đầu tiên
Lộ trình phát triển nghề nghiệp lâu dài, không chỉ là công việc đầu tiên — Ảnh: Kelly Sikkema / Unsplash

Cùng một ngành học, có người đi theo hướng chuyên môn sâu, có người chuyển sang quản lý sau vài năm kinh nghiệm. Mỗi hướng đi đòi hỏi kỹ năng bổ sung khác nhau. Hình dung trước lộ trình này giúp bạn chủ động chọn môn học, chứng chỉ hay hoạt động ngoại khóa phù hợp ngay từ những năm đầu đại học, thay vì đến gần tốt nghiệp mới vội chuẩn bị.

Chúng tôi cũng thấy nhiều trường đang học hỏi cách quản trị nhân lực từ doanh nghiệp để hỗ trợ học sinh tốt hơn. Thay vì chỉ đánh giá qua một bài trắc nghiệm hướng nghiệp duy nhất, nhà trường theo sát điểm mạnh của từng em theo thời gian. Nếu muốn hiểu rõ xu hướng này, bạn có thể tham khảo cách nhà trường có thể học hỏi mô hình quản trị nhân lực từ doanh nghiệp.

Nhận tư vấn định hướng từ chuyên gia và người đi trước

Nhận tư vấn định hướng từ chuyên gia và người đi trước
Nhận tư vấn định hướng từ chuyên gia và người đi trước

Tham gia buổi tư vấn hướng nghiệp tại trường hoặc trung tâm là cách nhanh nhất để nhìn bản thân khách quan hơn. Người tư vấn thường có công cụ đánh giá tính cách và sở thích nghề nghiệp bài bản hơn là tự suy đoán một mình. Nếu trường chưa tổ chức, bạn có thể chủ động tìm một đơn vị tư vấn uy tín bên ngoài.

Trước buổi tư vấn, bạn nên chuẩn bị đôi chút để trao đổi hiệu quả hơn. Hãy xin gặp riêng thầy cô phụ trách hướng nghiệp, vì mỗi bạn có thế mạnh khác nhau cần được phân tích riêng. Lập sẵn danh sách hai đến ba ngành đang phân vân kèm lý do cụ thể, để buổi tư vấn đi thẳng vào trọng tâm. Đừng quên ghi lại những câu hỏi nảy sinh sau buổi đầu, vì thường phải trao đổi vài lần mới đủ dữ kiện để quyết định.

Trao đổi trực tiếp với người đi trước trong ngành mình quan tâm cũng mang lại giá trị mà sách vở khó truyền tải hết. Một buổi cà phê ngắn với anh chị đang làm đúng ngành có thể giúp bạn hiểu áp lực công việc thực sự, mức lương khởi điểm hợp lý, và những kỹ năng cần trau dồi thêm ngoài chương trình chính khóa. Đừng ngại quay lại hỏi thêm khi có thông tin mới, nhất là khi vẫn phân vân giữa hai ba lựa chọn gần nhau.

Định hướng đúng ngay từ đầu giúp bạn tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí học tập trong những năm sau, thay vì phải đi đường vòng như nhiều trường hợp chúng tôi từng gặp. Chọn ngành phù hợp với năng lực và sở thích thật sự, thay vì chạy theo xu hướng nhất thời, luôn là nền tảng vững chắc hơn cho sự nghiệp lâu dài. Nếu vẫn còn băn khoăn, hãy tìm đến các kênh tư vấn hướng nghiệp đáng tin cậy để có thêm góc nhìn trước khi đưa ra quyết định quan trọng này.

Email xác nhận của website được gửi qua MONA Mail.