Vì sao chọn ngành lại khiến cả nhà căng thẳng
Định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học là quyết định khiến nhiều gia đình trăn trở suốt nhiều tuần liền. Thời gian cân nhắc chỉ kéo dài vài tháng, nhưng hệ quả của nó có thể đi theo con suốt cả chặng đại học và những năm đầu đi làm. Đội ngũ chúng tôi đã đồng hành cùng khá nhiều phụ huynh và học sinh trong giai đoạn này, nên hiểu rất rõ cảm giác rối bời ấy.
Điều khiến chúng tôi bất ngờ nhất là áp lực lớn nhất hiếm khi đến từ việc thiếu thông tin về ngành nghề. Nó đến từ cách các thành viên trong nhà trò chuyện về lựa chọn đó. Một câu nói vội vàng của người lớn có thể khiến con khép lòng cả tuần. Chúng tôi từng thấy nhiều em học sinh đã có hướng đi rõ ràng, nhưng vì một lời nhận xét thiếu tinh tế mà không dám nói ra suy nghĩ thật của mình.
Trong bài này, chúng tôi chia sẻ những kinh nghiệm đúc kết được sau nhiều năm làm việc cùng các gia đình. Mục tiêu không phải đưa ra một đáp án chung, mà là giúp ba mẹ trở thành người bạn đồng hành thực sự của con trên hành trình chọn ngành.
Chúng tôi không có công thức nào áp dụng cho mọi nhà. Mỗi em có tính cách, năng lực và hoàn cảnh riêng. Tuy vậy, có một số nguyên tắc nền tảng xuất hiện lặp lại ở hầu hết những trường hợp thành công mà chúng tôi từng chứng kiến. Dưới đây là từng nguyên tắc, kèm vài câu chuyện thật để bạn dễ hình dung hơn.
Vì sao giai đoạn này nặng nề với cả gia đình
Ở tuổi 17, 18, phần lớn học sinh chưa có đủ trải nghiệm để hình dung một ngành nghề vận hành ra sao trong thực tế. Các em thường chọn dựa trên cảm tính, lời khuyên của bạn bè, hoặc đơn giản vì ngành đó đang được nhắc đến nhiều trên mạng xã hội. Điều này hoàn toàn bình thường ở lứa tuổi ấy. Đó không phải dấu hiệu thiếu chín chắn như nhiều phụ huynh vẫn lo lắng.
Ngược lại, người lớn thường nhìn vấn đề từ góc độ ổn định lâu dài. Ba mẹ đã đi làm nhiều năm và thấy không ít thăng trầm của thị trường lao động. Vì vậy, việc ưu tiên những ngành có vẻ an toàn là điều dễ hiểu. Hai góc nhìn lệch nhau này chính là nguồn gốc của phần lớn xung đột mà chúng tôi từng gặp. Con muốn theo đam mê, ba mẹ lo chuyện cơm áo, và cả hai bên đều có lý theo cách riêng của mình.
Lắng nghe con trước khi đưa ra lời khuyên
Một sai lầm phổ biến là mở đầu câu chuyện chọn ngành bằng việc liệt kê những ngành nên học. Cách làm này khiến con dễ cảm thấy bị áp đặt ngay từ đầu. Khi đó, con thường phòng thủ thay vì chia sẻ suy nghĩ thật của mình. Chúng tôi nhận thấy điều này lặp lại rất nhiều lần.
Chúng tôi thường gợi ý phụ huynh bắt đầu bằng những câu hỏi mở. Chẳng hạn: con thích làm gì nhất trong một ngày rảnh rỗi? Môn học nào khiến con hào hứng khi đến lớp? Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại hé lộ khá nhiều manh mối về sở trường thật sự. Có khi chính các em cũng chưa từng gọi tên được điều đó cho đến khi được hỏi đúng cách.
Từng có một gia đình đến gặp đội ngũ chúng tôi. Người mẹ rất muốn con học kinh tế vì nhà có truyền thống kinh doanh nhiều đời. Sau vài buổi trò chuyện, chúng tôi nhận ra cậu bé đã mê thiết kế đồ họa từ nhỏ, chỉ là chưa dám nói vì sợ mẹ không đồng ý. Khi người mẹ chịu ngồi nghe thay vì áp đặt, hai mẹ con mới tìm được hướng đi khiến cả hai yên tâm. Điều đáng nhớ là cuộc trò chuyện ấy không kết thúc bằng một phán quyết, mà bằng một kế hoạch cùng nhau bàn bạc.
Cung cấp thông tin thực tế, đừng chỉ đưa nỗi lo
Khi đã hiểu con muốn gì, vai trò tiếp theo của phụ huynh là cung cấp thông tin, chứ không phải quyết định thay con. Đây là điểm khác biệt mà chúng tôi luôn nhấn mạnh trong các buổi tư vấn, vì nó quyết định con có thực sự tin tưởng vào lựa chọn của mình hay không.
Thông tin hữu ích bao gồm cơ hội việc làm của ngành trong vài năm tới, mức thu nhập tham khảo, những kỹ năng cần bổ sung và cả thách thức thực tế của nghề. Thị trường lao động đang thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ, và nhiều ngành truyền thống đang phải điều chỉnh cách vận hành. Để có góc nhìn cập nhật hơn khi trò chuyện với con về nghề nghiệp tương lai, bạn có thể tham khảo bài viết những kỹ năng sinh viên cần chuẩn bị khi doanh nghiệp thay đổi cách tuyển dụng.
Điều chúng tôi muốn lưu ý là thông tin nên được trình bày một cách trung lập, không kèm theo nỗi sợ hay áp lực. Nếu ba mẹ nói ngành này bây giờ khó xin việc lắm, con đừng chọn, câu nói đó dễ khiến con hoang mang hơn là giúp con cân nhắc. Thay vào đó, hãy đưa dữ liệu ra và để con tự phân tích, rút ra kết luận của riêng mình.
Nhìn ngành nghề qua lăng kính công nghệ
Trong vài năm gần đây, công nghệ len lỏi vào gần như mọi lĩnh vực, từ giáo dục, y tế, tài chính cho đến nông nghiệp. Khi cùng con tìm hiểu ngành học, phụ huynh nên khuyến khích con xem ngành mình quan tâm đang ứng dụng công nghệ ra sao.
Chẳng hạn, một bạn theo ngành nhân sự có thể tìm hiểu cách doanh nghiệp hiện đại thay đổi việc quản lý con người. Bên chúng tôi cũng từng chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ trong quản trị nhân sự, phù hợp cho những bạn muốn hình dung rõ xu hướng của ngành trong những năm tới.
Tìm hiểu xu hướng không nhằm ép con chạy theo công nghệ bằng mọi giá. Nó giúp con có góc nhìn thực tế hơn khi ra quyết định. Một ngành đang nóng trên mạng xã hội vẫn có thể không hợp với thế mạnh và tính cách của con, và khi đó nó chưa thực sự là lựa chọn tốt về lâu dài.
Cùng con xây dựng lộ trình chọn ngành
Sau khi trò chuyện và tìm hiểu thông tin, gia đình nên cùng nhau dựng một lộ trình cụ thể. Đội ngũ chúng tôi thường gợi ý các gia đình đi theo trình tự dưới đây, bởi nó giúp mọi thứ bớt rối và có điểm dừng rõ ràng để cả nhà cùng nhìn lại.
Bước đầu tiên là liệt kê ba đến năm ngành con quan tâm. Ở giai đoạn này chưa cần thu hẹp quá sớm, vì như vậy dễ bỏ sót những lựa chọn phù hợp mà con chưa từng nghĩ tới.
Tiếp theo, hai bên cùng tìm hiểu chương trình đào tạo và cơ hội thực tập tại các trường con nhắm tới. Nếu có điều kiện, hãy thử trò chuyện với người đang làm trong ngành đó. Một buổi nói chuyện ngắn với người trong nghề thường cho con thấy những điều sách vở không kể hết, như nhịp làm việc hằng ngày hay những kỹ năng được đánh giá cao.
Cuối cùng, thu hẹp còn một đến hai lựa chọn ưu tiên, cân bằng giữa sở thích và năng lực học tập thật sự của con. Lộ trình này không cần hoàn thành trong một buổi tối. Chúng tôi khuyến khích dành vài tuần, thậm chí vài tháng, để cả nhà có thời gian suy nghĩ. Một quyết định được cân nhắc kỹ thường bền vững hơn nhiều so với quyết định vội vàng dưới áp lực hạn nộp hồ sơ.
Khi ba mẹ và con chưa cùng một tiếng nói
Không phải gia đình nào cũng dễ thống nhất ngay từ đầu. Chúng tôi từng gặp một trường hợp khá điển hình: người bố muốn con học kỹ thuật vì cho rằng dễ xin việc, trong khi cô con gái lại đam mê truyền thông từ thời cấp hai.
Thay vì để một bên nhường bên kia, đội ngũ đề nghị cả nhà cùng ngồi lại với nhau. Người bố nói rõ những lo ngại cụ thể của mình. Cô con gái đưa ra bằng chứng cho thấy đam mê ấy là nghiêm túc, không phải nhất thời. Trong kỳ nghỉ hè, cô bé đã chủ động tham gia một khóa học ngắn hạn về truyền thông, rồi mang kết quả thực tế đó về trao đổi với bố.
Cuối cùng, người bố đồng ý, với điều kiện con vẫn bổ sung một số kỹ năng phân tích dữ liệu để tăng khả năng cạnh tranh khi ra trường. Câu chuyện này cho thấy mâu thuẫn giữa cha mẹ và con không nhất thiết kết thúc bằng việc một bên thắng. Nhiều khi, lời giải nằm ở một phương án dung hòa mà lúc đầu chẳng ai nghĩ tới.
Những điều chúng tôi rút ra sau nhiều năm đồng hành
Các gia đình đồng hành hiệu quả nhất thường có một điểm chung: họ xem chọn ngành là một quá trình, không phải một quyết định chốt trong một ngày. Con có thể đổi suy nghĩ vài lần trước khi tìm được hướng đi phù hợp, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Phụ huynh cũng nên tránh so sánh con với bạn bè cùng trang lứa. Mỗi đứa trẻ có tốc độ trưởng thành và nhận thức về bản thân khác nhau. Một em mất nhiều thời gian hơn để tìm ra đam mê không đồng nghĩa với việc kém cỏi hơn những bạn đã xác định ngành học từ sớm. So sánh chỉ tạo thêm áp lực, không giúp con hiểu mình hơn.
Nếu gia đình cần thêm góc nhìn khách quan, bạn có thể ghé chuyên mục kinh nghiệm thực tế về hướng nghiệp và chọn ngành để tham khảo thêm những chia sẻ từ người đi trước. Chúng tôi cũng thường xuyên cập nhật các bài về xu hướng ngành nghề, phù hợp khi bạn cần một ý tưởng mới cho buổi trò chuyện cùng con.
Đồng hành, không thay con quyết định
Suy cho cùng, vai trò của phụ huynh trong giai đoạn định hướng nghề nghiệp không phải là người ra quyết định cuối cùng. Đó là người bạn đồng hành đáng tin cậy, sẵn sàng lắng nghe và cung cấp thông tin khi con cần. Chúng tôi tin rằng khi con cảm nhận được sự tôn trọng từ gia đình, các em sẽ tự tin hơn nhiều khi bước vào giảng đường đại học, dù lựa chọn cuối cùng có khớp với kỳ vọng ban đầu của ba mẹ hay không. Hy vọng những chia sẻ trên giúp gia đình bạn có thêm một góc nhìn nhẹ nhàng và thực tế, để cùng con đi qua giai đoạn quan trọng này một cách trọn vẹn nhất.
