Mỗi mùa tuyển sinh, chúng tôi lại gặp những bạn học sinh tìm đến khi hạn nộp nguyện vọng chỉ còn vài ngày. Có bạn vẫn chưa biết mình thực sự thích điều gì. Có bạn chọn ngành chỉ vì lời khuyên của người quen. Từ những cuộc trò chuyện ấy, chúng tôi rút ra một điều rõ ràng: định hướng nghề nghiệp và lựa chọn ngành học nên bắt đầu sớm hơn rất nhiều so với thời điểm nộp hồ sơ.
Vì Sao Nên Bắt Đầu Định Hướng Từ Sớm
Lợi ích lớn nhất của việc định hướng sớm là hạn chế đổi ngành giữa chừng. Nhiều bạn chọn ngành theo bạn bè, theo một ngành đang được nhắc nhiều trên mạng xã hội, hoặc theo kỳ vọng của gia đình. Trong những lựa chọn kiểu này, hiếm ai dừng lại để tự hỏi bản thân có thật sự hợp hay không.
Hệ quả thường gặp là học được một hai năm thì cảm thấy lạc lõng. Lúc đó, chuyển ngành tốn thêm thời gian, tiền bạc và công sức. Chỉ cần dành vài tháng tìm hiểu từ lớp 10 hoặc lớp 11, phần lớn rủi ro này đã có thể tránh được. Khoảng thời gian ấy đủ để bạn thử nghiệm, so sánh và trò chuyện với người đi trước trước khi phải quyết định.
Lộ Trình Định Hướng Nghề Nghiệp Cơ Bản
Bước đầu tiên luôn là nhìn lại chính mình. Hãy nhớ về những môn học khiến bạn hào hứng, hoặc những việc bạn làm mà không thấy mệt. Có thể là lúc bạn loay hoay sửa một chiếc máy tính, viết một đoạn văn dài, hay kiên nhẫn giảng bài cho bạn cùng lớp. Những khoảnh khắc như vậy thường phản ánh thế mạnh thật, đáng tin hơn nhiều so với việc chọn theo xu hướng nhất thời.
Khi đã có vài gợi ý về sở thích, bạn nên ghi chúng ra giấy. Sau đó đọc lại và tự hỏi: điều nào xuất hiện nhiều lần? Những điều lặp lại thường là manh mối quan trọng nhất để khoanh vùng lựa chọn.
Tìm hiểu nhu cầu thị trường lao động
Sau khi hiểu bản thân, bạn cần nhìn ra thị trường. Đam mê là nền tảng, nhưng nếu ngành đó gần như không có chỗ đứng khi bạn tốt nghiệp thì khó phát triển lâu dài. Ngược lại, một ngành đang rất cần nhân lực nhưng trái hoàn toàn với tính cách của bạn cũng dễ khiến bạn kiệt sức sau vài năm. Vì vậy, hãy cân nhắc cả hai yếu tố.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc xem các tin tuyển dụng, đọc kỹ mô tả công việc rồi hỏi thăm những anh chị đang làm trong ngành. Qua đó, bạn sẽ thấy rõ kỹ năng nào được yêu cầu và công việc hằng ngày thực sự diễn ra ra sao. Đôi khi một buổi trò chuyện ngắn cho bạn nhiều thông tin hơn cả một tuần đọc tài liệu.
Công Cụ Hỗ Trợ Định Hướng Cho Học Sinh
Bài trắc nghiệm hướng nghiệp và trò chuyện với người đi trước là hai công cụ chúng tôi thường khuyên học sinh dùng song song. Trắc nghiệm giúp bạn nhìn lại xu hướng tính cách một cách khách quan hơn, nhất là khi còn đang bối rối. Tuy vậy, kết quả chỉ là điểm tựa để suy nghĩ thêm, không phải đáp án cuối cùng. Bạn nên xem nó như một gợi ý và đối chiếu với trải nghiệm thật của mình.
Trò chuyện trực tiếp với người đang làm nghề lại mang đến điều mà bài trắc nghiệm không có. Bạn sẽ nghe những câu chuyện thật về áp lực, niềm vui và cả những điều họ ước mình biết sớm hơn. Nếu muốn tìm hiểu lộ trình bài bản dành cho học sinh trung học phổ thông, bạn có thể tham khảo thêm hướng nghiệp cho học sinh THPT, nơi chúng tôi đã tổng hợp gợi ý theo từng giai đoạn. Bạn cũng có thể đọc bảy kinh nghiệm thực tế về hướng nghiệp và chọn ngành để có thêm góc nhìn từ những trường hợp đã đi qua.
Đừng ngại điều chỉnh khi có lý do chính đáng
Có bạn bắt đầu tìm hiểu từ sớm, nhưng đến giữa lớp 11 mới nhận ra mình có hứng thú khác. Điều đó hoàn toàn bình thường. Việc đổi hướng không có nghĩa quá trình trước đó vô ích, mà thường là kết quả của việc hiểu bản thân sâu hơn theo thời gian. Quan trọng là bạn điều chỉnh dựa trên hiểu biết thực sự, chứ không phải cảm hứng nhất thời.
Đừng để một video hấp dẫn quyết định thay bạn. Hãy thử trải nghiệm, tham gia một vài buổi học thử, hoặc đọc kỹ chương trình đào tạo trước khi chốt. Khi đã có đủ thông tin, quyết định của bạn sẽ vững vàng hơn nhiều.
Chúng tôi cũng muốn gửi một lời tới phụ huynh. Vai trò tốt nhất của bố mẹ là đồng hành và lắng nghe. Người sẽ học và làm việc trong ngành đó về sau là con, không phải bố mẹ. Khi con được tôn trọng quá trình tự khám phá, các em sẽ tự tin hơn và sẵn sàng gắn bó với lựa chọn của mình.
Kết Luận
Nhìn lại kinh nghiệm của đội ngũ chúng tôi, một lộ trình hợp lý có thể bắt đầu từ lớp 10 bằng việc khám phá sở thích và năng lực qua nhiều hoạt động khác nhau. Sang lớp 11, bạn nên tìm hiểu sâu hơn về các ngành nghề, thị trường lao động và những người đang làm việc trong đó. Đến lớp 12, khi đã có đủ thông tin, bạn sẽ đưa ra nguyện vọng trên nền tảng vững chắc hơn nhiều.
Chúng tôi tin rằng định hướng có kế hoạch, bắt đầu từ sớm, sẽ giúp bạn tự tin hơn rất nhiều khi đứng trước quyết định chọn ngành học cho tương lai của mình.
