Không ít học sinh cuối cấp từng làm một bài trắc nghiệm tính cách online. Nhiều em tin ngay kết quả sẽ chỉ ra đúng ngành nên học. Chúng tôi gặp tình huống này gần như mỗi mùa tuyển sinh. Có em mang hẳn ảnh chụp màn hình kết quả. Rồi hỏi thẳng: “Em hợp ngành này, đúng không ạ?”
Câu trả lời của chúng tôi luôn là: đúng một phần, nhưng chưa đủ để quyết định cả tương lai. Bài viết này chia sẻ góc nhìn của những người làm tư vấn hướng nghiệp nhiều năm. Qua đó, bạn sẽ biết nên tin trắc nghiệm tính cách ở mức nào, và dùng kết quả sao cho đúng.
Trắc Nghiệm Tính Cách Đang Được Nhiều Học Sinh Tin Dùng Để Định Hướng
Vài năm gần đây, các bài trắc nghiệm tính cách như MBTI, Holland Code hay DISC xuất hiện khắp nơi. Chỉ cần một chiếc điện thoại và khoảng 15-20 phút, học sinh trả lời vài chục câu hỏi là ra ngay bảng gợi ý nhóm ngành. Người thuộc nhóm thiên về giao tiếp, cảm xúc thường được gợi ý các ngành như truyền thông, giáo dục hoặc chăm sóc khách hàng.
Sức hút của những bài test này nằm ở sự tiện lợi. Không cần đặt lịch gặp chuyên viên tư vấn, không tốn phí, lại có kết quả ngay bằng hình ảnh dễ chia sẻ lên mạng xã hội. Một học sinh lớp 12 đang rối vì chưa biết chọn ngành gì, và một kết quả rõ ràng như vậy tạo cảm giác an tâm tức thì.
Nhưng chúng tôi từng chứng kiến không ít trường hợp lệch hướng, vì tin tuyệt đối vào tờ kết quả đó. Một bài trắc nghiệm tính cách chỉ đo xu hướng hành vi tại thời điểm làm bài. Nó không đo được năng lực thật, hoàn cảnh gia đình hay đam mê đang dần hình thành. Tâm trạng hôm đó, cách hiểu câu hỏi, hay việc trả lời qua loa cho nhanh xong cũng đủ làm lệch kết quả.
Chúng tôi từng tư vấn cho một bạn nữ có kết quả nghiêng hẳn về nhóm “phân tích – kỹ thuật”. Trong khi đó, bạn ấy lại mê vẽ minh họa từ nhỏ. Nếu chỉ nhìn vào tờ kết quả, bạn có thể bỏ lỡ luôn ngành thiết kế mà mình thật sự có năng khiếu.
Bài Test Này Thực Sự Giúp Được Gì Khi Chọn Hướng Đi?
Điểm Cộng: Giúp Bạn Gọi Tên Xu Hướng Của Chính Mình
Điều chúng tôi đánh giá cao nhất ở các bài test này khá đơn giản: nó giúp học sinh gọi tên được điều mình vốn cảm nhận một cách mơ hồ. Rất nhiều bạn chưa từng ngồi lại tự hỏi: mình thích làm việc một mình hay theo nhóm? Mình thoải mái hơn khi thuyết trình, hay khi ngồi tính toán một mình?
Ví dụ với thang MBTI, một bạn ra kết quả nhóm ISTJ. Nhóm này thường được mô tả là những người cẩn thận, thích quy trình rõ ràng. Họ hợp với công việc đòi hỏi độ chính xác cao, như kế toán hoặc kiểm toán. Đây giống một tấm gương để bạn soi lại chính mình, hơn là một phán quyết cuối cùng. Nhiều em đọc xong mới nhận ra: “Ừ đúng, hoá ra mình là kiểu thích mọi thứ có trật tự thật.”
Chúng tôi xem đây là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc. Một buổi tư vấn hướng nghiệp hiệu quả thường bắt đầu bằng câu hỏi: “Bạn vừa làm trắc nghiệm ra sao rồi?”. Nó hiếm khi kết thúc ở đó.
Giới Hạn: Không Thể Thay Thế Trải Nghiệm Thật
Giới hạn lớn nhất của trắc nghiệm tính cách là nó đo hành vi, không đo năng lực. Một bạn hướng nội vẫn có thể trở thành giáo viên giỏi, miễn là có phương pháp sư phạm tốt và chịu khó luyện đứng lớp. Ngược lại, tính hướng ngoại không tự động biến ai đó thành người bán hàng xuất sắc.
Bài test cũng không đo được đam mê đang lớn dần theo thời gian. Có bạn năm lớp 10 làm trắc nghiệm ra kết quả hợp ngành kỹ thuật. Nhưng đến năm lớp 12, bạn lại phát hiện mình mê làm nội dung, quay dựng video. Con người thay đổi, còn tờ kết quả thì đứng yên, đúng tại thời điểm bạn nhấn nút nộp bài.
Một điều ít ai để ý: hầu hết bài test miễn phí trên mạng dùng bộ câu hỏi rút gọn. Đôi khi chỉ 20-30 câu, so với bản gốc có thể lên tới hơn 90 câu. Bản rút gọn cho kết quả nhanh, nhưng độ tin cậy cũng giảm theo. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp trong thực tế khi tuyển dụng đã áp dụng cách phòng nhân sự doanh nghiệp đang đánh giá ứng viên bài bản hơn nhiều, kỹ hơn hẳn một bài test 5 phút. Nhìn vào đó, bạn sẽ hiểu vì sao một tờ kết quả trắc nghiệm không nên là căn cứ duy nhất.
Dùng Kết Quả Bài Test Sao Cho Đúng Cách
Ghép Kết Quả Bài Test Với Trải Nghiệm Ngoài Đời
Cách chúng tôi hay hướng dẫn học sinh là dùng bài test như một gợi ý. Sau đó, đối chiếu nó với chính trải nghiệm hằng ngày. Bạn thử nhớ lại: môn học nào bạn chủ động làm thêm bài tập, dù không ai bắt? Hoạt động ngoại khóa nào bạn theo đuổi đều đặn nhiều học kỳ, mà không thấy chán?
Chúng tôi từng tư vấn cho một bạn nam có kết quả test nghiêng về nhóm kỹ thuật – logic. Nhưng bạn ấy lại là thành viên cốt cán của câu lạc bộ kinh doanh ở trường. Bạn từng đứng ra tổ chức bán hàng gây quỹ suốt hai năm liền. Ghép hai dữ kiện này lại, hướng đi hợp lý hơn cả có lẽ là nghiêng về công nghệ ứng dụng trong kinh doanh, ít nghiêng về kỹ thuật thuần túy hơn.
Về sau, bạn ấy tự mở một gian hàng online nhỏ để thực hành. Lúc đó mới thấy rõ: một trang thiết kế website bán hàng chỉn chu quan trọng chẳng kém gì việc chọn đúng ngành học. Vì đó là nơi áp dụng ngay những gì mình học được.
Hỏi Người Đang Làm Nghề Thật, Đừng Chỉ Hỏi Máy
Một bài trắc nghiệm không thể kể cho bạn nghe cảm giác đi làm thật sự ra sao. Ngồi nói chuyện 30 phút với người đang làm đúng ngành bạn quan tâm thường cho nhiều thông tin hơn hẳn, so với đọc mô tả nhóm tính cách trên mạng.
Chúng tôi khuyên học sinh hỏi ba câu đơn giản, khi gặp người trong ngành. Một ngày làm việc của anh chị thường ra sao? Điều gì khiến anh chị mệt nhất trong công việc? Và nếu được chọn lại, anh chị có chọn nghề này không? Ba câu này thường lộ ra những góc khuất mà bài test không bao giờ nhắc tới. Ví dụ như áp lực deadline, hay mức thu nhập khởi điểm thực tế.
Nếu chưa có người quen làm đúng ngành, đừng lo. Các buổi tư vấn hướng nghiệp tại trường, hay trung tâm đào tạo, cũng là kênh đáng thử. Ở đó, người tư vấn thường nắm được góc nhìn thị trường lao động thực tế. Họ cập nhật cả những thay đổi trong cách doanh nghiệp đang tuyển dụng nhân sự. Đó là điều một bài test miễn phí trên mạng khó theo kịp.
Dấu Hiệu Bạn Đang Phụ Thuộc Quá Đà Vào Bài Test
Vài dấu hiệu cho thấy bạn đang dựa dẫm bài test nhiều hơn mức cần thiết:
- Bạn chọn ngành chỉ vì tên ngành trùng khớp với gợi ý, chưa từng tìm hiểu chương trình học thực tế của ngành đó.
- Bạn từ chối thử một hoạt động mới, vì nghĩ nó không hợp “tính cách” của mình.
- Bạn chưa từng nói chuyện với ai đang làm nghề đó, chỉ dựa vào vài dòng mô tả trên mạng.
Nói cách khác, bài trắc nghiệm chỉ nên là một trong nhiều mảnh ghép. Ghép thêm trải nghiệm thật, lời khuyên người đi trước, và những kỹ năng thị trường lao động đang thật sự cần. Khi đó, bạn sẽ có bức tranh đầy đủ hơn nhiều, so với chỉ nhìn vào một tờ kết quả.
Vậy Cuối Cùng, Nên Tin Bao Nhiêu Phần Trăm?
Nếu phải đưa ra một con số, chúng tôi sẽ nói: tin khoảng 30-40% vào bài trắc nghiệm tính cách. Phần còn lại nên đến từ trải nghiệm thật của chính bạn. Con số này không phải công thức khoa học. Đó là cách chúng tôi ví von, để học sinh hiểu rằng kết quả test chỉ là một yếu tố tham khảo trong cả quá trình. Nó không phải là yếu tố quyết định duy nhất.
Lời khuyên cụ thể chúng tôi hay đưa ra ở cuối mỗi buổi tư vấn là: làm trắc nghiệm nếu muốn. Nhưng đừng dừng lại ở đó. Hãy thử một hoạt động thực tế liên quan đến ngành đang cân nhắc. Dù chỉ là một buổi trải nghiệm ngắn, hay một dự án nhỏ tự làm ở nhà, cũng đáng thử. Cảm giác thật khi bắt tay vào việc luôn đáng tin hơn bất kỳ tờ kết quả nào. Chọn ngành là quyết định nhiều năm, nên xứng đáng được cân nhắc bằng nhiều nguồn thông tin hơn một bài test 15 phút.
